ورزيده كه « انبار وسيع كالاهاى كل عالم است ؛ در اينجا مىتوان از هر نوع انسان و كالا پيدا كرد و هر چيزى كه در روى زمين توليد مىشود در هرمز وجود دارد . ولى حقوق گمركى بالاست و از هر چيزى عشر دريافت مىشود « 1 » . » سياحان ديگر چون نيكولودوكونتى هم تجارت وسيع دريايى بين ايران و هند را تأييد كرده‌اند . كونتى بر رفاقت خود با شمارى از تاجران ايرانى در سال 1440 م . اشاره مىكند و كاليكوت را « يكى از مهمترين مراكز تجمع ايرانيان » مىداند . درست پنجاه سال بعد ، هيرونيمودى سانتواستفانو ( Hieronimo di Santo Stefano ) ونيزى ديگر ، پس از مسافرت از قاهره به هند و گذراندن ماجراهايى ، از طريق كامباى به هرمز كه در آنجا با شمارى از بازرگانان اسكندرى و دمشقى طرح دوستى ريخت ، به مملكتش برگشت . و سپس با كمك اين بازرگانان از راه شيراز ، اصفهان ، سلطانيه و تبريز به حلب رفت . او به وجود بازرگانان ارمنى در هرمز اشاره مىكند . يك ونيزى ديگر اظهار مىدارد كه « بازرگانانى كه از هند به ايران و يا از ايران به هند سفر مىكنند ، همه به اين بندر وارد مىشوند « 2 » . » همه اين افراد به گرماى سوزان و آب شور هرمز تأكيد كرده‌اند . بعيد نيست كه تجارت دريايى ايران با هند به طور اخص و با شرق به طور اعم از نظر تنوع در دهه پسين قرن پانزدهم ميلادى به اوج خود رسيده باشد . در اين زمان عثمانيان هنوز سلطه‌اى بر مصر و روابط تركان و ايران نداشتند تا تجارت جنوب را در حد و حجم وسيعى تحت سيطره خود بگيرند و سلطه مغولان در هند نيز به آن درجه از تأثير نرسيده بود و پرتقاليها هم در خليج فارس جايگزين نشده بودند تا الگوى تجارى آسيا را برهم زنند . تا زمان شاه عباس دوم و تا يك قرن و نيم بعد ، تجارت دريايى در حد و حجم عالى خود قرار داشت و پس از آن ايرانيان مجبور شدند نه فقط به بازرگانان هندى بلكه با جوامع تجارى توانمند ارمنى نيز - كه خود را وارد مركز اصلى تجارت كرده بودند - و همچنين با كمپانيهاى هلندى و انگليسى هند شرقى سهيم شوند . پرتغاليها ساكنان خوش‌لباس و سرزندهء هرمز را از اين نظر كه فعاليتهاى تجارىشان را به خدمت زندگى خود و نفع خويش گرفته‌اند ، تحسين و تمجيد كرده‌اند . دوارته باربوسا Duarte ) ( Brbosa به توصيف اين جزيره در اوايل قرن شانزدهم كه دوره وسعت و رشد آن بوده ، پرداخته است : « دراين شهر تجار دولتمند زياد و شمارى عظيم از كشتىهاى بزرگ موجود است . داراى لنگرگاه خوبى است كه انواع كالاها در آن تخليه مىشود ، كالاهايى كه از سرزمينهاى مختلف وارد آنجا مىگردد ، از اينجا و از طريق بنادر متعدد به هند صادر مىشود . آنان انواع مختلف ادويه از قبيل فلفل ، ميخك ، زنجبيل ، هل ، عود هندى ، چوب صندل ، چوب سرخ ، هليله ، تمر هندى ،

--> ( 1 ) - همان منبع ، بخش 3 ، ص 19 . ( 2 ) - مسافرت به تانا و ايران ، ص 79 .